Dr. Amer Kharboutli, 2006 yılından bu yana Şam Ticaret Odası Direktörü olarak görev yapmaktadır. Ekonomi alanında doktora ve ekonomik fizibilite çalışmaları üzerine yüksek lisans derecesine sahiptir. Suriye Bilim Derneği Yönetim Kurulu üyesi olan Kharboutli, çeşitli Suriye üniversitelerinde girişimcilik, küçük projeler ve fizibilite çalışmaları üzerine dersler ve eğitimler vermektedir.
Levant24’e verdiği bu röportajda Kharboutli, Suriye’nin mevcut ekonomik durumunu ve serbest piyasa sistemine dönüş sürecini değerlendirirken, savaş sırasında yaşanan büyük kayıplara ve ülkenin henüz kullanılmamış potansiyeline dikkat çekti.
Levant24: Esed rejiminin devrilmesinin üzerinden bir yıldan fazla zaman geçti. Suriye ekonomisini, iş dünyasını ve ticaret sektörünü nasıl değerlendiriyorsunuz? Suriye ağır ekonomik kriz dönemini atlattı mı, yoksa henüz değil mi?
Dr. Amer Kharboutli “Yıkılan rejim ülke ekonomisini tahrip etti. Suriye’nin gayrisafi yurtiçi hasılası 2010 yılında 120 milyar dolardı, 2024’te ise 20 milyar dolara düştü. Suriye savaş sürecinde GSYH’sinin yaklaşık yüzde 85’ini kaybetti. Bu rakam, Suriye’nin potansiyeliyle kıyaslandığında çok düşüktür. Suriye en kötü dönemi geride bıraktı ve tarım, sanayi ve ticaret gibi ekonomik temellerine dayanarak ekonomisini geliştirmeye hazırdır.
Birleşmiş Milletler Batı Asya Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCWA), Suriye’nin ekonomisini tamamen yeniden inşa etmek için 600 milyar dolara ihtiyaç duyduğunu açıkladı. Ben ise yıkılan altyapının yeniden inşası için 400 milyar doların yeterli olacağını düşünüyorum.
Esed rejimi döneminde Suriye ekonomisinin sosyal mi yoksa serbest mi olduğu net değildi; garip bir karışımdı. Ancak bu yıl Suriye ekonomisi 1950’lerin serbest ekonomi ve piyasa modeline geri döndü. Bu, tüm ekonomik mevzuat ve yasaların yeni değişime uygun şekilde yeniden yapılandırılması açısından çok önemlidir.”
Levant24: Türkiye, Lübnan, Mısır ve diğer ülkelerde binlerce Suriyeli iş insanı faaliyet gösteriyor. Ticaret Odası’nın ve yerel iş insanlarının, yurtdışındaki Suriyeli iş insanlarını geri dönmeye ve yeniden yatırım yapmaya teşvik etmedeki rolü nedir? Hükümet dönüşü kolaylaştırmak için ne yapabilir?
Dr. Amer Kharboutli: “Suriyeli iş insanları ve sanayiciler, hükümetin şirketlerini, fabrikalarını ve bankalarını kamulaştırmasının ardından 1960’lı yıllarda ülkeyi terk etmeye başladı. 2012 ve 2013’te de birçok iş insanı ve sanayici ülkeden ayrıldı. Kurtuluştan sonra, yurtdışındaki çok sayıda Suriyeli iş insanı şirketlerini ve fabrikalarını yeniden açmanın fizibilitesini incelemek için ülkeyi ziyaret etti.
ABD ve Kanada’dan, babaları ve dedeleri 1960’larda ülkeyi terk etmiş olan birçok heyetle görüştüm. Bugün Suriye’de çalışmak ve yatırım yapmak istiyorlar. Yeni Suriye’ye inanıyorlar ve bunun bir parçası olmak istiyorlar. Ticaret Odası onları karşıladı ve yeni yatırım fırsatlarını keşfetmelerine yardımcı oldu.”
Suriye CumhurBaşkanı Ahmed Şara, Eylül 2025’te Çin Halk Cumhuriyeti’nde yaşayan Suriyeli iş insanlarından oluşan bir heyeti kabul etti.
Suriye hükümeti ve Suriye Yatırım Ajansı, Suriyeli yatırımcıların dönüşünü kolaylaştırmak ve Suriyeli olmayan yatırımcıları da sermaye, potansiyel ve deneyimlerini ülkeye aktarmaya teşvik etmek için birçok karar ve yasa çıkardı.
Hükümet, bankaları birbirine bağlama ve dijital dönüşüm çalışmaları yürüttü; böylece para transferlerini kolaylaştırarak girişimciliği teşvik etti.
Levant24: Hükümet ve özel sektör açısından Suriye ekonomisinin iyileştirilmesinin önündeki başlıca engeller nelerdir?
Dr. Amer Kharboutli: “Hükümet açısından ilk engel, ülkenin petrol, gaz, su ve yeraltı kaynaklarını yönetebilmesi için Suriye coğrafyasının (toprak kontrolünün) birleştirilmesidir. İkinci engel, yeni serbest Suriye ekonomisine uymayan tüm yasa ve kuralların değiştirilmesidir. Suriye gerçek bir yasama reformuna ihtiyaç duyuyor. Üçüncü engel ise altyapının ve dijital sektörün iyileştirilmesi ve geliştirilmesidir.
Özel sektör açısından ise daha büyük bir rol ve hükümetten daha fazla güven gereklidir. Yasaların ve mevzuatın tartışılması, ekonomiye dair net bir vizyon çizilmesi, mevcut fırsatlardan yararlanılması ve dış ortaklıkların geliştirilmesi için bu gereklidir.”
Levant24: ABD yönetimi Caesar Yasası’nı kaldırdı. Bunun Suriye ekonomisi, bankalar, yatırım ve günlük yaşam üzerindeki etkileri nelerdir?
Dr. Amer Kharboutli: “Sezar Yasası’nın kaldırılması, Suriye ile iş yapma korkusunun ortadan kalkması anlamına gelir. ABD’nin bu kararı ilk adımdır ancak yabancı şirketlerin Suriye’ye gelmesi için yeterli değildir.
Suriye hükümeti, gelecek şirketlerin projelerine başlamasını kolaylaştıracak net bir yatırım haritası hazırlamalıdır. 14 yıllık durgunluğun ardından Suriye yatırım için verimli bir topraktır. Şimdi Suriyeli ve yabancı şirketlerin kara ve deniz taşımacılığına, dijital dönüşüme, transit ticarete, ithalat ve ihracata yatırım yapma zamanıdır. Suriye pazarı yenidir ve birçok umut verici fırsat barındırmaktadır.”
Levant24: Suriye, Esed döneminde eğitimsiz idari kadrolar, yolsuzluk, kara borsa ve yasadışı vergi sistemi gibi sorunlar yaşadı. Özel sektör ve iş dünyası bu sorunların çözümünde hükümete nasıl yardımcı olabilir?
Dr. Amer Kharboutli: “Başlangıçtan itibaren hükümet ve özel sektör, Esed’den miras kalan sorunlarla ilgilenmeye başladı. Hükümet, her iki sektörü de engelleyen bürokratik işlemleri azalttı.
Yolsuzluk, kayırmacılık ve tekelleşme düzeyi düşürüldü; bu da serbest piyasa ekonomisinin ve para transferi ile bankacılık özgürlüğünün genişlemesine yardımcı oldu.
Yolsuzluğun yüzde 80 oranında azaldığını söyleyebilirim. Örneğin dört yıl önce Nüfus Müdürlüğü’ne bir belge almak için gittiğimde uzun süre bekledim ve çalışanlar rüşvet talep ediyordu. Günler önce aynı müdürlüğe gittiğimde ise çalışanların insanları ‘Hoş geldin vatandaş kardeşim’ diyerek karşıladığını gördüm.
Trafik polislerinin rüşvet talep etmeyi bırakması gibi başka örnekler de verebilirim.”
Levant24: Suriye büyük doğal kaynaklara ve insan potansiyeline sahip. Ülkede yatırım yapmayı düşünen Arap ve uluslararası yatırımcılara mesajınız nedir?
Dr. Amer Kharboutli: “Dünyaya mesajım şudur: Suriye büyük doğal kaynaklara, nitelikli işçilere ve yatırımcıları destekleyen yeni bir hükümete sahiptir.
Suriye, Doğu ile Batı arasında köprü görevi görebilecek stratejik bir coğrafi konuma sahiptir. Yıkılmış bölgelerin yeniden inşası, ulaşım sistemleri ve altyapı, tarım ve çiftçilik gibi birçok alanda yatırımcılara büyük fırsatlar sunmaktadır.
Kısacası, 2025 yatırımcılar ve iş insanları için bekleme ve gözlem yılıydı; ancak 2026 ekonomik hasat ve projelerin uygulanma yılı olacaktır.”
